Kako je verski vođa preuzeo vlast u Iranu?
Jedna država u Aziji ima izuzetno dugu tradiciju koja seže duboko u stari vek. U pitanju je Iran, odnosno Persija. Ova država je u periodu sukoba dve moćne supersile u drugoj polovini XX veka, Sjedinjenih Američkih Država i Sovjetskog Saveza, poznatijeg kao Hladni rat, bila u početku na strani Amerikanaca. Međutim, usled političkih promena to se menja.
Vlast vezana za jednu supersilu
Pre velikih promena o kojima ćemo pričati, Iran je vodio Mohamed Reza Pahlavi sa titulom šah. Posle uspeha u sukobu sa tadašnjim predsednikom vlade Mohamedom Mosadikom 1953. godine imao je neprikosnovenu vlast u ovoj Azijskoj državi. U spoljnoj politici se oslanjao na Sjedinjene Američke Države, kojoj je Iran bio glavni saveznik u regionu i bio je zadužen za obuzdavanje arapskih država u korist Izraela. Pahlavi je izvozio ovoj supersili naftu, a Amerika ga je pomagala na sve moguće načine.
Kriza
Kada je preuzeo potpunu vlast stvari su išle u povoljnom smeru za Rezu Pahlavija. On je hteo da se siromašni i zaostali Iran razvija po uzoru na Zapadne države i 1963. godine je pokrenuo takozvanu Belu revoluciju koja je imala za cilj da pomogne seljacima, izgradi fabrike, opismeni stanovništvo i učini žene ravnopravnim sa muškarcima. Međutim, iduće decenije dolazi do krize u ovoj državi usled toga što su troškovi života stanovništa bili sve veći a plate to nisu mogle da prate. Sve to je pratila i visoka nezaposlenost. Protesti radnika u fabrikama su bili česta pojava. Dve političke grupacije su se izdvojile kao vodeće protiv režima Reze Pahlavija: levičari, koji su se zalagali za prava radnika i koje je podržavao Sovjetski Savez, i islamisti, koji su bili za državu zasnovanu na islamu.
Ajatolah Homeini
Islam ima dve glavne grupacije: suniti, koji su većina, i šiiti, koji su manjina sa oko deset posto muslimana u svetu. Iran je najveća država u kojoj su šiiti većina. Islamisti u ovoj državi su smatrali da država treba da bude po volji naroda (demokratska) ali i po volji božijoj. Oni su se zalagali za šerijat – islamsko versko pravo i smatrali su da zakon treba da bude dat od boga. Njihov vođa je bio Ruholah Homeini, sa verskom titulom ajatolah, koji je zbog sukoba sa šahom morao da napusti Iran i izvan zemlje vodi borbu sa režimom. On je bio kritički nastrojen protiv obe supersile i hteo je nezavisnost Irana.
Revolucija 1979. godine
Usled rastućeg nezadovoljstva stanovništva dolazi do protesta i sukoba sa vlašću. Amerikanci su imali strah od levičara koji su bili oslonjeni na Sovjetski Savez i samo im je bilo glavno da se oni ne dokapaju vlasti. Od islamista nisu strahovali i potcenili su ih. Krajem 70-ih godina dolazi do kulminacije protesta a stanovništvo je bilo nezadovoljno i stanjem u zemlji i saradnjom sa Amerikom. Rast podrške u narodnu počinje da beleži ajatolah Homeini iz razloga što je on po njima spajao slobodu i islam. Dolazi do pada Iranske vlade decembra 1978. godine zbog toga što je gotovo milion ljudi umarširalo u glavni grad Teheran i zahtevalo šahovu ostavku i povratak ajatolaha Homeinija. Reza Pahlavi je morao da naspusti Iran u januaru 1979. godine, a 1. februara ajatolah Homeini trijumfalno dolazi u svoju državu i ubrzo postaje njen vrhovni vođa.
Islamska Republika Iran
Iran je 1979. godine postao islamska republika sa ajatolahom kao njenim vrhovnim vođom. Država je zasnovana na šerijatu, islamskom verskom pravu. Na polju spoljne politike desila se velika promena, Sjedinjene Američke Države od bliskog saveznika su postale veliki neprijatelj. Ajatolah ih je gledao kao protivnike slobode i nezavisnosti Irana. Sa druge strane ni Sovjeti nisu bili zadovoljni novom vlašću pošto će ona ukinuti levičare u narednoj deceniji. Novu vlast su čekali mnogi izazovi između ostalog dugotrajni rat sa susedom Irakom koji je izbio u godini koja je usledila nakon revolucije.